Το χωριό μέσα στον χρόνο
Η Βουλισμένη κουβαλά μια μακρά διαδρομή μέσα στην ιστορία του Μεραμπέλου. Από τις παλιότερες γραπτές αναφορές και τις παραδόσεις για το όνομά της, μέχρι τις εκκλησίες, τα πανηγύρια, τις μνήμες της Τουρκοκρατίας και τις προσωπικότητες που συνδέθηκαν με τον τόπο, το χωριό κρατά ζωντανή τη συνέχεια του παρελθόντος μέσα στην καθημερινή ζωή του.
Η πρώτη γνωστή αναφορά
Η αρχαιότερη γνωστή αναφορά στη Βουλισμένη εντοπίζεται σε έγγραφο του 1248, όπου το χωριό αναφέρεται με την ίδια σημερινή ονομασία. Η αναφορά αυτή συνδέεται με κτήματα της Επισκοπής Χερσονήσου και αποτελεί ένα από τα σημαντικά τεκμήρια για την παρουσία του χωριού στον μεσαιωνικό χάρτη της περιοχής.
Το όνομα της Βουλισμένης
Για την προέλευση της ονομασίας έχουν διατυπωθεί διαφορετικές απόψεις. Η επικρατέστερη ερμηνεία συνδέει το όνομα με το «βούλισμα», δηλαδή με καθίζηση ή γεωλογικό φαινόμενο στην περιοχή. Σύμφωνα με την τοπική αφήγηση, υπόγεια νερά που κατεβαίνουν από τα Λασιθιώτικα βουνά περνούν κάτω από τη Βουλισμένη και συνδέουν το όνομα με τη μορφολογία του τόπου.
Παράλληλα, η προφορική παράδοση διασώζει και άλλες ονομασίες και χαρακτηρισμούς, όπως «Αρχοντοχώρι», «Μυρισμένη» και «Μικρό Παρισάκι», δείχνοντας τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι θυμούνταν και περιέγραφαν το χωριό μέσα στον χρόνο.
Η Βουλισμένη στην Ενετοκρατία
Στα χρόνια της Ενετοκρατίας η Βουλισμένη ήταν από τα μεγάλα χωριά του Μεραμπέλου. Στην απογραφή του Πέτρου Καστροφύλακα, το 1583, αναφέρεται με σημαντικό πληθυσμό για την εποχή, γεγονός που δείχνει τη θέση της μέσα στην επαρχία.
Την ίδια περίοδο, το ευρύτερο τοπίο του χωριού συνδέεται με παλιές εκκλησίες, αγροτική ζωή, βενετσιάνικες καταγραφές και μνήμες που σώζονται σε τοπω
Καρές, Φραρώ και Πέτρος Φυλάργης
Η περιοχή των Καρών και το Φραρώ αποτελούν σημαντικό κομμάτι της ιστορικής αφήγησης της Βουλισμένης. Δίπλα στο χωριό βρίσκονται τα ερείπια της Μονής Αγίου Αντωνίου των Φραρών, ενώ με την περιοχή συνδέεται και ο Πέτρος Φυλάργης, ο μετέπειτα Πάπας Αλέξανδρος Ε΄.
Η σύνδεση αυτή δίνει στη Βουλισμένη και στην ευρύτερη περιοχή της ένα ιδιαίτερο ιστορικό βάθος, που ξεπερνά τα στενά όρια ενός χωριού και ακουμπά την ιστορία της Κρήτης και της Ευρώπης.
Τουρκοκρατία και μνήμη
Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η ζωή στο χωριό, όπως και σε όλη την Κρήτη, σημαδεύτηκε από φόρους, πιέσεις και δύσκολες συνθήκες. Στην τουρκική απογραφή του 1671 η Βουλισμένη αναφέρεται με 100 χαράτσια, δηλαδή φορολογούμενους υπόχρεους στον κεφαλικό φόρο.
Η μνήμη της περιόδου αυτής συνδέεται και με τη σφαγή στο Σπήλαιο της Μιλάτου το 1823. Η Βουλισμένη θρήνησε θύματα και κράτησε μέσα από αφηγήσεις οικογενειών ιστορίες απώλειας, επιστροφής και επιβίωσης.
Πρόσωπα που άφησαν αποτύπωμα
Ανάμεσα στις προσωπικότητες που συνδέονται με τη Βουλισμένη ξεχωρίζει ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ευγένιος Ψαλιδάκης, που γεννήθηκε στο χωριό στις 11 Σεπτεμβρίου 1912. Η ζωή και η προσφορά του αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο της νεότερης ιστορίας του τόπου.
Η ιστορία της Βουλισμένης δεν περιορίζεται σε ημερομηνίες και γεγονότα. Ζει στα πρόσωπα, στις εκκλησίες, στις βρύσες, στα πανηγύρια, στα τοπωνύμια και στις μνήμες που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.