Η Ιερά Μονή Ξερών Ξύλων, αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο, αποτελεί ένα από τα σημαντικά θρησκευτικά μνημεία που συνδέονται με τη Βουλισμένη και την ευρύτερη ιστορική περιοχή του Μεραμπέλου. Το όνομά της διασώζεται μέσα από γραπτές μαρτυρίες, τοπικές αναφορές και την εκκλησιαστική παράδοση, θυμίζοντας μια περίοδο κατά την οποία τα μοναστήρια δεν ήταν μόνο τόποι λατρείας, αλλά και κέντρα ζωής, γης, εργασίας και συλλογικής μνήμης.
Η μονή αναφέρεται στην περιοχή με το τοπωνύμιο Ξερά Ξύλα και συνδέεται με τον ναό του Αγίου Γεωργίου. Στις ιστορικές πηγές παρουσιάζεται ως ανδρική μονή με σημαντική περιουσία, τόσο σε έκταση όσο και σε εισοδήματα. Η παρουσία της δείχνει ότι ο χώρος είχε οργανωμένη μοναστική ζωή και αξιόλογη οικονομική βάση, στοιχεία που την ξεχωρίζουν από ένα απλό ξωκλήσι ή έναν μικρό αγροτικό ναό.
Η παλαιότερη γνωστή καταγραφή της μονής προέρχεται από την απογραφή μονών και εκκλησιών της περιοχής του Χάνδακα το 1635. Εκεί δηλώνεται μοναστήρι με εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο, στον τόπο που αποκαλείται Ξερά Ξύλα, στην περιοχή του χωριού Βουλισμένη των Καρών. Η μαρτυρία αυτή τοποθετεί τη μονή μέσα στο εκκλησιαστικό και γεωγραφικό περιβάλλον της Βουλισμένης και επιβεβαιώνει τη σημασία της κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας.
Η Μονή Ξερών Ξύλων συνδέεται αργότερα με την Ιερά Μονή Επανωσήφη, ως μετόχι της. Η σχέση αυτή φανερώνει τη θέση της μέσα στο ευρύτερο δίκτυο των μοναστηριακών κτημάτων της Κρήτης. Τα μετόχια λειτουργούσαν ως χώροι καλλιέργειας, αποθήκευσης, φιλοξενίας και διαχείρισης περιουσίας, στηρίζοντας τις μεγάλες μονές και διατηρώντας ζωντανή την παρουσία τους σε διαφορετικές περιοχές του νησιού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η καταγραφή της περιουσίας της μονής γύρω στο 1832, στο κτηματολόγιο της Μονής Επανωσήφη. Εκεί τα Ξερά Ξύλα αναφέρονται ως μετόχι του μοναστηριού, με εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, έντεκα σπίτια, ελαιοτριβείο και νερόμυλο. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν έναν χώρο οργανωμένο και παραγωγικό, με υποδομές που εξυπηρετούσαν την καθημερινή ζωή, τη γεωργική δραστηριότητα και την αξιοποίηση των καρπών της περιοχής.
Η λειτουργία της μονής συνεχίζεται και μέσα στον 19ο αιώνα. Στις 3 Μαΐου 1838, ο Κωνσταντίνος Κοζύρης, χριστιανός σύμβουλος της τοπικής διοίκησης, διανυκτερεύει στα Ξερά Ξύλα κατά τη διάρκεια περιοδείας του. Η σύντομη αυτή μαρτυρία είναι πολύτιμη, γιατί δείχνει ότι ο χώρος εξακολουθεί να αποτελεί ενεργό σταθμό και σημείο αναφοράς στην τοπική ζωή.
Η πορεία της Μονής Ξερών Ξύλων συνδέεται με τις μεγάλες ιστορικές περιόδους της Κρήτης: τη Βενετοκρατία, την Τουρκοκρατία, τις αλλαγές στην εκκλησιαστική περιουσία και τις ανακατατάξεις του 19ου αιώνα. Μέσα από αυτές τις περιόδους, το μοναστήρι διατηρεί τη μνήμη του τόπου και αποτυπώνει τον ρόλο που είχαν τα θρησκευτικά ιδρύματα στη διαμόρφωση της τοπικής ιστορίας.
Σήμερα, το όνομα Ξερά Ξύλα παραμένει δεμένο με τη Βουλισμένη και την ιστορική της περιφέρεια. Η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Ξερών Ξύλων δεν είναι απλώς ένα παλιό μοναστηριακό τοπωνύμιο. Είναι ένα κομμάτι της θρησκευτικής και κοινωνικής διαδρομής του χωριού, ένας κρίκος που συνδέει τη λατρεία, τη γη, την εργασία και τη μνήμη των ανθρώπων που έζησαν και κινήθηκαν σε αυτόν τον τόπο.
